ADANA TARİHİ

SEYHAN VE CEYHAN NEHİRLERİNİN DELTASINDA KURULMUŞTUR. TARİHİ M.Ö. 6000 YILLARINA DAYANIR.

ANTİK DÖNEMDE ADANA VE YÖRESİNE KİLİKYA DENMEKTEDİR. SIRASIYLA FENİKE, ASUR, HİTİT, PERS, MAKEDONYA, ROMA, SASANİ, BİZANS, ABBASİ, SELÇUKLU VE OSMANLI' YA YURT OLMUŞTUR. BU NEDENLE BİRÇOK KÜLTÜR VE MEDENİYETİN BEŞİĞİDİR.

1918' DE FRANSIZ İŞGALİNE UĞRAYAN ADANA, 5 OCAK 1922' DE KAZANDIĞI KURTULUŞ SAVAŞI' NIN ARDINDAN 1923' TE KURULAN YENİ TÜRKİYE CUMHURİYETİ' NİN HIZLA GELİŞEN EN ÖNEMLİ İLLERİNDENDİR.

ÇUKUROVA' NIN EN ESKİ YERLEŞME YERLERİNDEN BİRİ, ADANA' DA İLK ÇAĞLARDAN KALMA TEPEBAĞ HÖYÜĞÜDÜR. HÖYÜKTE RASTLANAN SURLARLA ÇEVRİLİ KENT ÇEKİRDEĞİ, BURADA NEOLİTİK ÇAĞDA YAŞANAN KENT DÖNEMİ SÜRECİNE IŞIK TUTMAKTADIR. KALINTILAR, DAHA SONRA HİTİTLER' İN DE YAŞADIĞI ANLAŞILAN BU KENTİN, TİCARİ VE ASKERİ İLİŞKİLERDE ÖNEMLİ OLDUĞUNU KANITLAMAKTADIR. TEPEBAĞ, KARATAŞ' TAN YA DA SURİYE' DEN GELEN TİCARET KERVANLARININ KONAKLAMA YERİYDİ. SAVAŞ BİRLİKLERİNİN BARINAK YERİ OLARAK DA KULLANILIYORDU.

İ.Ö 67 DOLAYLARINDA POMPEUS BURAYI " CEZALANDIRMA SÖMÜRGELERİ " NİN MERKEZİ YAPTI. BU SÖMÜRGELERDE TOPLANAN ÇUKUROVA KORSANLARI ÇEŞİTLİ İŞLERDE ZORLA ÇALIŞTIRILDILAR. ADANA, ROMA VE BİZANS İMPARATORLARININ ZAMAN ZAMAN UĞRAĞI OLDU. JUSTİNİANUS BURADA KAMU BİNALARI YAPTIRDI. SEYHAN ÜZERİNDEKİ TAŞKÖPRÜ DE O ZAMANDAN KALMA BİR YAPITTIR. YAPILIŞ TEKNİĞİ O GÜNÜN ÖLÇÜLERİNE GÖRE İLERİDİR. İLK ÖNCE KANALLARLA NEHRİN YATAĞI DEĞİŞTİRLDİ, KÖPRÜ YAPILDIKTAN SONRA, NEHİR YENİDEN ESKİ YATAĞINA DÖNDÜRÜLDÜ.

HARUN-ÜR REŞİD DÖNEMİNDE, KENT DEĞİŞİKLİKLERE UĞRADI. TEBEBAĞ HÖYÜĞÜNÜN GÜNEYİNDE, TAŞKÖPRÜ' NÜN BİTİŞİNDE, İLKÇAĞLARDAN KALDIĞI SÖYLENEN KALE YIKTIRILARAK, YERİNE ADANA KALESİ YAPTIRILDI. BU KALEYİ İSE DAHA SONRA MEHMET ALİ PAŞA YIKTIRDI. 1353' TE BAŞLAYAN RAMAZANOĞULLARI EGEMENLİĞİ BOYUNCA, KENT OLDUKÇA BÜYÜDÜ. DAHA ÇOK GÜNEY KESİMİNDE ULUCAMİ, ALİDEDE, SARIYAKUP, SOFUBAHÇE (TÜRKOCAĞI), SEMTLERİ GELİŞTİ. BU DÖNEMDE ULUCAMİ, ULUCAMİ MESCİDİ, TUZHANI, YAĞ CAMİİ, YAĞ CAMİ MEDRESESİ, HERHAL MESCİDİ GİBİ ÖNEMLİ BİNALAR YAPILDI. KENTİN SEKİZ KAPISI VARDI. BUGÜN, BUNLARDAN YANLIZ KALEKAPISI VE TARSUS KAPISI KALMIŞTIR. O ZAMANLAR SURİYE' DEN VE KIBRIS' TAN KÜÇÜK TİCARET GEMİLERİ TAŞKÖPRÜ' YE KADAR GELMEKTEYDİ.

ADANA, YAVUZ SULTAN SELİM' İN MISIR SEFERİNDE OSMANLI' LARA BAĞLANDI. RAMAZANOĞULLARI YİNE BAŞTA KALDI. BÖLGE 1608 ' DE EYALET OLDU. SIRASIYLA, KONYA, MALATYA, ŞAM, HALEP EYALATLERİNE BAĞLI KALDI. BİR SÜRE KIBRIS' TAN DA YÖNETİLDİ. 1867' DE VİLAYET, BU TARİHTEN SONRA DA ADANA SANCAĞI' NIN MERKEZ İLÇESİ OLDU. BU DURUM, FRANSIZ İŞGALİNE KADAR SÜRDÜ. FRANSIZ İŞGALİ SIRASINDA VİLAYET MERKEZİ POZANTI' YA AKTARILDI. İŞGAL KALKTIKTAN SONRA ADANA YENİDEN VİLAYET MERKEZİ OLDU.

19. YY. BAŞLARINDA MERKEZ İLÇENİN 5 BUCAĞI, 391 KÖYÜ VARDI. BUCAKLARI KARATAŞ, MİSİS, YARSUVAT-SIRKINTI, KARSANTI, CANİP ŞEHRİ İDİ. HALK, TÜRK, ERMENİ, RUM VE ARAPLARDAN OLUŞUYORDU. FRANSIZ COĞRAFYACISI V. CUİNET' E GÖRE, O ZAMAN ADANA KENT MERKEZİNDE 13. 000 MÜSLÜMAN, 2. 575 ERMENİ, 5. 000 RUM, LATİN VE İRAN' LI YAŞAMAKTAYDI. BU DÖNEMDE ADANA' DA 18 CAMİ, 37 MEDRESE, 8 TEKKE, 2 ERMENİ KİLİSESİ, 1 PROTESTAN KİLİSESİ, 3 ERMENİ OKUILU, 1 RÜŞTİYE, 28 SÜBYAB MEKTEBİ, 2 RUM ERKEK OKULU, 1 ERMENİ KIZ OKULU VARDI. AYRICA 1 HAPİSHANE, 29 HAN, 316 DÜKKAN, İKİ FIRIN, İKİ HAN, BİR TİYATRO, BELEDİYE BİNASI, HÜKÜMET KONAĞI, ORMAN İDARESİ VARDI. TAŞKÖPRÜ' NÜN YANI BAŞINDA BİR KULE BULUNUYORDU. 1872' DE BU KULENİN BULUNDUĞU YERDE BİR HASTANE YAPILDI.

ADANA ' DA BAŞTA PAMUK OLMAK ÜZERE BUĞDAY , ARPA, YULAF, SUSAM VE SOĞAN; BÜYÜK ÇİFTLİKLERDE DE NOHUT, FASÜLYE, MERCİMEK ÜRETİLİRDİ. ÜZÜM EN ÇOK YETİŞTİRİLEN MEYVEYDİ. BİN BEŞYÜZE YAKIN ÜZÜM BAĞI VARDI. ŞARAPÇILIK GELİŞMİŞTİ. ASKER GİYSİLERİ İÇİN KUMAŞ DOKUYAN BİR FABRİKA, AYRICA, 7 PAMUK AYIKLAMA MAKİNESİ, 5 ÇIRÇIR MAKİNESİ ( BUHARLI ) VE 55 BUĞDAY AYIKLAMA MAKİNESİ VARDI. FRANSIZ İŞGALİNDE, KÖMÜRLE ÇALIŞAN PAMUK FABRİKALARI KURULDU.

OSMANLI YÖNETİMİ ÇELTİK EKİMİNE ÖZEL BİR ÖNEM VERİYORDU. ELVERİŞLİ TOPRAKLARA ÇELTİK EKMEK ZORUNLUYDU. SEYHAN, ÇAKIT VE GÖRGÜN SUYU' NDAN YARARLANILIYORDU. AKARSULAR ÜZERİNDEKİ BENTLERLE SULAMA YAPILIYORDU. SU KENARLARINDA ORTAK KÖY ÇAMAŞIRHANELERİ BULUNUYORDU. 20. YY BAŞLARINDA GEZGİN DR. SCHAFFER O DÖNEMİN GÖRÜNÜMÜNÜ ŞÖYLE ANLATIR :

" HALABA TAŞLARINDAN YAPILMIŞ, ÜSTLERİ DÜZ DAMLI EVLER AFRİKA' DAKİ KARINCA YUVALARI GİBİ ÜST ÜSTE KURULMUŞTUR. EVLER ARASINDA ERMENİ MANASTIRI VE KİLİSESİ GÖRÜNÜR. BU FAKİR YERİN, HELE BULANIK HAVALARDA, BÜSBÜTÜN KASVETLİ VE ACIKLI BİR GÖRÜNÜŞÜ VARDIR. KENTİN ONBİN NÜFUSU OLDUĞU SÖYLENİR. BUNLARIN ÇOĞU HIRİSTİYAN ERMENİLERDİR. BURADA AMERİKALILARIN BİR KOLONİSİ VARDIR. KURDUKLARI YETİMLER YURDUNDA KİMSESİZ ÇOCUKLARI BARINDIRIP BESLEMEKTEDİRLER. "

ADANA ADININ KAYNAĞI:

ADANA'NIN TARİHİNE, ÖZELLİKLE ÖZELLİKLE HİTİT KRALLIĞI' NDAN KALMA TABLETLER VE ÇUKUROVA'DA YAPILAN KAZILAR IŞIK TUTMAKTADIR. HİTİT KRALLIĞI' NIN MERKEZİ BOĞAZKÖY' DE ( HATTUŞAŞ ) BULUNAN TABLETLER VE BÖLGEDE YAPILAN KAZILAR ÇUKUROVA' NIN YAZILI TARİH ÖNCESİNDEN BERİ ÇEŞİTLİ TOPLIMLARIN YERLEŞTİĞİ BİR BÖLGE OLDUĞUNU GÖSTERMEKTEDİR.

ADANA' YI KİMLERİN NASIL KURDUKLARI KONUSUNDA ELDE KESİN BİLGİLER YOKTUR. ANCAK, BİZANS' LI ETİEN' İN İLETTİĞİ BİR SÖYLENCEYE GÖRE, URANUS' UN OĞULLARI ADANOS VE SAROS, TARSUS' LA SAVAŞARAK BURAYI ELE GEÇİRMİŞLER. BUNLARDAN ADANOS KENTE ( ADANA ) SAROS' DA IRMAĞA ( SEYHAN ) ADINI VERMİŞ.

ADANA'NIN BULUNDUĞU ÇUKUROVA'NIN TARİHTEKİ ADI KİLİKYA' DIR. HEREDOTOS, KİLİKYA ADININ FENİKE KRALI AGENOR' UN OĞLU KİLİK'TEN GELDİĞİNİ SÖYLER. BU ADA, İ.Ö 9. YY' DA HOMEROS'UN İLYADA DESTANINDA DA RASTLANIR. ESKİ BİR KİLİKYA MASALINDA, ÇUKUROVA'DAKİ BÜTÜN KENTLERİ GÖK TANRISI URANOS' UN KURDUĞU ANLATILIR.

HİTİTLER DÖNEMİNDE URU ADANİYA ( ADANİYA ÜLKESİ ) ADIYLA ANILAN ADANA ESKİ YAZMALARDA VE FERMANLARDA ERDENE, EDENE, EZENE VE AZANA ADLARIYLA GEÇMEKTEDİR. 1889' DA ADANA' DA GÖREV YAPARKEN BÖLGENİN TARİHİ ÜZERİNDE ARAŞTIRMALARDA BULUNAN, DAHA SONRA ASYA, AFRİKA, VE AVRUPA'YI DOLAŞARAK SEYAHAT-ÜL KÜBRA ADLI KİTABINI ST. PETERSBURG' DA YAYINLAYAN KARÇILZADE SÜLEYMAN ŞÜKRÜ BEY, ADANA' NIN İLK ADI OLAN " BATANA" NIN İSLAMİYETTEN SONRA ADANA' YA ÇEVRİLDİĞİNİ VE BU ADIN "... Fİ EZENİL ARZ " AYETİNDEN ESİNLENEREK VERİLMİŞ OLDUĞUNU YAZMAKTADIR.

ADANA'YA BUGÜN'E DEĞİN VERİLEN ADLAR

ADANOS
· TA ADANA

URU ADANİYA
ERDENE
EDENE
EZENE
BATANA
ATANA
AZANA
ADANA

İ.Ö. 1900 LUVİ KRALLIĞI
1353-1517 RAMAZANOĞULLARI DÖNEMİ

İ.Ö. 1500 ARZAVA KRALLIĞI
1517 ADANA' DA OSMANLI EGEMENLİĞİ

İ.Ö. 1500 KİZVATNA KRALLIĞI
608 MÜSELLİMLİK DÖNEMİ

İ.Ö. 1530 HİTİTLER
1691-1699 ZORUNLU İSKAN GİRİŞİMLERİ

İ.Ö. 1200 KUE KRALLIĞI
1833-1840 MISIRLI İBRAHİM PAŞA DÖNEMİ

İ.Ö. 713-663 ASURLULAR
1865 FIRKA-İ İSLAHİYE ÇUKUROVA'DA DEVLET OTORİTESİNİ YERLEŞTİRMEK İÇİN ADANA' YA GELDİ.

İ.Ö. 663-612 KİLİKYA KRALLIĞI
1864-1865 İNGİLİZLER VE FRANSIZLAR ADANA İLE İLGİLENMEYE BAŞLADILAR.

İ.Ö. 621-333 PERS SATRAPLIĞI
1867 ADANA HALEP' TEN AYRILARAK BAĞIMSIZ BİR VİLAYET OLDU.

İ.Ö. 333-323 MAKEDONYA KRALLIĞI
1886 ADANA-MERSİN DEMİRYOLU AÇILDI.

İ.Ö. 312-133 SELÖKİD KRALLIĞI
1900 ALMANLAR ADANA OVALARI İLE İLGİLENMEYE BAŞLADILAR.

İ.Ö. 178-12 ÇUKUROVA KORSANLARI
1-14 NİSAN 1909 ADANA' DA KARIŞIKLILAR VE ERMENİ OLAYLARI. (ADANA VAKASI)

İ.Ö. 12- İS 395 ROMALILAR DÖNEMİ
1916 YILDIRIM ORDULARI ADANA' DA KARARGAH KURDU.

395-653 BİZANS İMPARATORLUĞU
22 KASIM 1918 OSMANLI HÜKÜMETİ ADANA DOLAYLARININ POZANTI' YA KADAR BOŞALTILMASINA KARAR VERDİ.

651 ÇUKUROVA İSLAM EGEMENLİĞİNDE
17 ARALIK 1918 FRANSIZ GÜÇLERİ MERSİN' E ÇIKARTMA YAPTI.

786-809 HARUN-ÜR REŞİD YÖNETİMİ
18 ARALIK 1918 GENERAL HAMLİN TÖRENLE ADANA' YA GİRDİ.

960- 956 NİKEFOROS FOKAS, TARSUS VE MİSİS'İ ELE GEÇİRDİ.
20 EKİM 1921 ANKARA ANTLAŞMASI İLE FRANSIZ İŞGELİ KALDIRILDI.

1080-1375 ERMENİ KRALLIĞI
2 ARALIK 1921 MUSTAFA KEMAL, ADANA' NIN KURTULUŞUNA İLİŞKİN BİR BİLDİRİ YAYINLADI.

BİZANS DÖNEMİ'NDE ADANA :

İ . S 395' TE BÜYÜK ROMA İMPARATORLUĞU DOĞU VE BATI DİYE İKİYE AYRILINCA, ADANA OVALARI DOĞU ROMA İMPARATORLUĞU' NUN ( BİZANS ) EGEMENLİĞİNDE KALDI. ADANA, ROMA İMPARATORLUĞU VE ÖZELLİKLE DOĞU ROMA İMPARATORLUĞU YÖNETİMİ ALTINDA HIZLI BİR GELİŞME GÖSTERDİ, ÖNEMLİ BİR TİCARET MERKEZİ OLDU.

HOLLANDA'NIN LİMAN PROJESİ : ABİDİN PAŞA' NIN VALİLĞİ DÖNEMİNDE, HOLLANDALILARIN ADANA' YI AKDENİZ' E BAĞLAMA ÖNERİSİ, PADİŞAH ABDÜLHAMİT TARAFINDAN REDDEDİLDİ. BUNDA, SEYHAN KENERINA YAPILACAK "SETLER * " VE HER YIL DOLACAK YATAĞIN TEMİZLEME MASRAFLARININ AĞIRLIĞININ ROLÜ OLDUĞU GÖRÜŞÜ SAVUNULMUŞTUR. DR. KOTTSCH İSE ANILARINDA KÜÇÜK ÖLÇEKLİ GEMİLERİN ZATEN TAŞKÖPRÜ * ' YE KADAR GELDİĞİNİ BELİRTMEKTE VE ŞÖYLE DEMEKTEDİR :

" KENTİN YANINDA SEYHAN NEHRİ O KADAR DERİNDİR Kİ, KIBRIS VE KUZEY SURİYE LİMANLARINDAN KÜÇÜK GEMİLERLE TAŞKÖPRÜ' YE KADAR GELİNEBİLİR. BURADA İÇLERİNDE İKİ YÜKSEK LATİN TARZI YELKENLİNİN BULUNDUĞU 8 TANE GEMİ SAYDIM. BU GEMİLER DÖNÜŞTE KERESTE, SUSAM, BUĞDAY, YÜN VE PAMUK İLE BİRAZ DA DİĞER MAHSÜLLERDEN GÖTÜRÜYORLAR. ADANA' NIN ÇARŞISI TÜCCAR SAYISI İTİBARİYLE TARSUS' TAN BÜYÜKTÜ. BURADA BİLHASSA SİLAH SATIŞI ÇOK OLUYOR."

DENİZ ULAŞIMI AÇISINDAN BİR BAŞKA ÖNERİ, ADANA'NIN YUMURTALIK VE KARATAŞ LİMANLARINI MODERNLEŞTİRMEYİ AMAÇLIYORDU. ANCAK BU TASARI 1880' DE GERİ ÇEVRİLDİ. SÖZ KONUSU TASARI 240 BİN LİRAYA YAKIN BİR HARCAMAYLA KARATAŞ-YUMURTALIK LİMANLARINI GÜNÜN GEMİLERİNE ELVERİŞLİ BİR YAPIYA KAVUŞTURMAYI ÖNGÖRÜYORDU. TASARININ GERİ ÇEVRİLMESİYLE, DOĞAL KOŞULLARI LİMAN OLMAYA ELVERİŞLİ MERSİN, GİDEREK GELİŞEN BİR KENT MERKEZİ OLMAYA YÖNELDİ. ADANA VE MERSİN ARASINDAKİ İŞBÖLÜMÜ DE BÖYLECE KESİNLEŞMİŞ OLDU. BU İŞBÖLÜMÜNDE ADANA ÇUKUROVA' NIN MERKEZİ DURUMUNA GELİRKEN, MERSİN DE ONUN LİMANI OLACAKTI.

* YAZIDA BAHSİ GEÇEN SETLER 1990 YILINDAN SONRA SEYHAN NEHRİ KENARLARINA YAPILMIŞTIR VE ŞU ANDA NEHRİN İKİ KENARINDA BU SETLER MEVCUTTUR.

* TAŞKÖPRÜ, ADANA' DA ŞU ANDA MEVCUT OLAN HEMEN HEMEN EN ESKİ ESERDİR. ADANA ŞEHİR MERKEZİNDE, SEYHAN NEHRİ ÜZERİNDE OLAN KÖPRÜ M.S. 4. YY. ' DA MİMAR AUXENTİOS' A YAPTIRILMIŞTIR.

ADANA' NIN ANTİK YERLEŞİM BİRİMLERİ

ADI DÖNEMİ ADANA'YA UZAKLIĞI YERİ

SAR (MAĞARA) ETİ-ROMA-ERMENİ 211 KM. TUFANBEYLİ

AYAS YUNAN-ROMA 78 KM. YUMURTALIK

MALLOS YUNAN-ROMA 50 KM. ADANA' NIN GÜNEYİ, KARATAŞ' A YAKIN

MİSİS ETİ-ROMA-ARAP-OSMANLI 27 KM. MİSİS, YAKAPINAR

MAGARSOS YUNAN-ROMA 50 KM. KARATAŞ

CEYHAN TUMLU ORTAÇAĞ 50 KM. CEYHAN' IN KUZEYBATISI

MAZIRIK ÖRENLERİ İLKÇAĞ 50KM. KARAİSALI

SEYAHATNAMELERDE ADANA İÇİN SÖYLENENLER

BEDRETTİN EL GAZZİ : " MİSİS CEYHAN ÜZERİNDE BİR ŞEHİRDİR. AĞAÇLARI BOL VE MÜTENEVVİDİR. BAHÇELERİNİ SULAYAN BU NEHRİN ÜZERİNDE BÜYÜK VE MUHKEM YAPILI BİR KÖPRÜ VARDIR. KÖPRÜNÜN İKİ BAŞINDA GECELERİ KİLİTLENEN İKİ BÜYÜK KAPI VARDIR. BURASI EVVELCE EN İYİ VE İLERİ ŞEHİRLERDEN BİRİ İDİ. BİRÇOK BÜYÜK ADAM YETİŞTİRMİŞTİR. FAKAT MAALESEF BUGÜN YIKILMIŞ VE ASIRLAR ONUN GÜZELLİĞİNİ BİR YUDUM SU GİBİ İÇMİŞTİR."

"ADANA' YA ... SEYHAN NEHRİ ÜZERİNDE BULUNAN BİR KÖPRÜ VASITASIYLA GİRİLMEKTEDİR. CEYHAN' A YAKIN BÜYÜKLÜKTE OLAN BU NEHRİN ŞEHİR ETRAFINDAKİ AKIŞI ÇÖREKLENMİŞ BİR YILANI ANDIRIR. NEHRİN ÜZERİNE KONMUŞ SU DOLAPLARI VASITASIYLA BAĞLAR, BAHÇELER SULANMAKTADIR...

... MANZARASI PEK HOŞ OLAN CENNETİ ANDIRAN BU YERDEN GEÇEN NEHİR, GÜNDÜZLERİ GÜNEŞİN GECELERİ MEHTABIN SÜSLERİNE BÜRÜNEREK, TATLI HIŞILTILARLA AKIYOR, DÖRT KÖŞEYE HAYAT VE NEŞE SAÇIYORDU. İKİ YAKASINI DONATAN AĞAÇLAR, ONUN BU MAĞRUR AKIŞINA SANKİ, ' ŞEN YERLERİ DOLAŞAMAZ YÜCE DAĞLARI AŞAMAZSIN ' DEMEK İSTİYORLARDI..."

KATİP ÇELEBİ : " ... ŞEHRİN HAVASI AĞIR OLMAKLA, HALKI, ALTI AYA KADAR YAYLAYA ÇIKAR. ŞEHİRDE BAZI DÜKKANLAR AÇIK KALIR VE MAHALLE BEKÇİLERİ BULUNUR. YAYLALARIN İKİ DURAK İLERDE DAĞLAR İÇİNDE RAMAZANOĞLU YAYLASI YOL ÜZERİNDEDİR. ASIL YAYLALARI TEKİR YAYLASI' DIR Kİ, ADANA HALKININ BİR GELENEĞİ OLARAK, YAZ MEVSİMİNDE BURASI MAMUR BİR KASABA GİBİ OLUR... "

( CİHANNUMA ADLI SEYAHATNAMEDEN )

SAHİBİ BİLİNMEYEN SEYAHATNAME : " ADANA BÜYÜK ŞEHİRDİR. 3 CAMİSİ VARDIR. BİRİ GERÇEKTEN SEYREDİLMEYE DEĞER, HOŞ BİR CAMİDİR. İKİ HAMAMI VARDIR. SU KENERINDAKİ HAMAMI DAHA GÜZELDİR. ÇARŞI PAZARI MÜKEMMELDİR. BİR BEDESTANI VE SU KENARINDA BİR KÜÇÜK KALESİ VARDIR. ŞEHRİN KENERINDAN AKAN BÜYÜK NEHRE KIZILIRMAK DERLER. ŞEHRE SU ÇEKİLMEK İÇİN BÜYÜK BİR DOLAP VARDIR. ŞEHRİN BÜTÜN SUYU BU DOLAPLA SAĞLANIR. BÜYÜK BİR KÖPRÜSÜ VARDIR. BU KÖPRÜDEN GEÇİLİR, SU KENERINDA BİR ' HÜNKAR KÖŞKÜ ' VARDIR. HOŞ BİR MESİRE YERİDİR. ADANA ŞEHRİ BAĞLIK VE BAHÇELİKTİR. LİMONU, TURUNCU GAYET ÇOK OLUR. HELE NARI EMSALSİZDİR. BAŞKA MEYVELER DE OLUR. ŞEHRİN PAÇASI DA MEŞHURDUR... "

( SAHİBİ BİLİNMEYEN EL YAZMASI SEYAHATNAME HİCRİ 1056 ( 1646 )

PAUL LUCAS : 1706' DA ADANA' YI ŞÖYLE ANLATIR : " ADANA' NIN ORTASINDAN PARİS' İN SEN NEHRİ BÜYÜKLÜĞÜNDE ( ÇAKIT ) SEYHAN IRMAĞI GEÇMEKTEDİR. KIYISINDA KENTİN KALESİ VARDIR. BU KALE KÜÇÜK AMA TEMELİ VE YAPISI ÇOK SAĞLAMDIR. ÇEVRESİ 300 M' DEN FAZLA OLMAYAN BU KALENİN İÇİNDEN, BÜYÜK GÖZLÜ BİR TAŞ KÖPRÜYE GEÇİLEREK KENTİN DIŞINA ÇIKILMAKTADIR. KÖPRÜNÜN SAĞ KOLU ÜZERİNDE BÜYÜK SU KEMERLERİ, BUNLARIN ALTINDA DA SU DOLAPLARI BULUNUR. BÜYÜK KEMERLİ SU YOLLARI, IRMAKTAN ÇEKİLEN SUYU KANALLARLA KENTE ULAŞTIRIR. "

ESKİ ADANA VALİLERİ VE YAPTIKLARI İŞLER

· NAŞİT PAŞA (1871): 5 MART 1873' DE YAYINA BAŞLAYAN ADANA' NIN İLK GAZETESİYLE SEYHAN İLİ İLK ADANA SALNAMESİ ONUN DÖNEMİNDE ÇIKARILDI.

· MAHMUT NEDİM PAŞA (1873): O TARİHE KADAR ADANA' NIN ADI ESKİ YAZIYLA (EDENE) ŞEKLİNDE YAZILIRDI. BU YAZI BİÇİMİ, BİR HARF FAZLASIYLA EDİRNE' YE ÇOK BENZERDİ. BU BENZEYİŞ RESMİ YAZIŞMALARDA VE ÖZELLİKLE POSTA HİZMETLERİNDE TÜRLÜ YANLIŞLIKLARA NEDEN OLURDU. SONRADAN SADRAZAM OLAN MAHMUT NEDİM PAŞA EDENE' NİN ATANA ŞEKLİNDE YAZILMASINI BİR GENELGEYLE BİLDİRDİ. O GÜNDEN LATİN HARFLERİNİN KABÜLÜNE KADAR RESMİ YAZIŞMALARDA VİLAYETİN ADI ATANA OLARAK YAZILIR, ADANA OLARAK OKUNURDU.

· ŞAİR ZİYA PAŞA (1878): OKULLAR ÇOĞALTILDI. FRANSIZCA ÖĞRENMELERİ İÇİN MEMURLARA KURSLAR AÇTI. İSTANBUL' DAN GETİRTTİĞİ BİR TİYATRO KUMPANYASIYLA ADANA' DA BU SANATIN TOHUMUNU ATTI. FRANSIZCADAN ÇEVİRDİĞİ OYUNLARI SAHNELENDİ. MEMURLARIN TİYATROYA DEVAMINI ZORUNLU KILDI. KENDİNDEN ÖNCEKİ VALİLERİN, DÜŞÜNCE AYRILIĞI NEDENİ İLE HAPSE ATMIŞ OLDUKLARI KİŞİLERİ SALIVERDİ. SEYHAN VE MİSİS KÖPRÜLERİNİ ONARTARAK KORKULUKLARINI YENİLETTİ.

· ABİDİN PAŞA (1881): HALKIN YARDIMYLA, TÜMÜYLE TAŞTAN, ASKERİ İDADİ BİNASINI ( ŞİMDİKİ KIZ LİSESİ ) YAPTIRDI. DAR SOKAKLARI GENİŞLETEN VE SAATHANEYİ DE YAPTIRAN ODUR. ADANA' YA İLK ÇALAR SAAT ABİDİN PAŞA 'NIN ÇABASIYLA GİRMİŞ OLDU. SAAT KULESİNDE, HER SAAT BAŞI, VAKİT BELİRLEYEN GÜÇLÜ SES, KENTİN BİRÇOK YERİNDEN DUYULURDU. RESMİ DAİRELERDEKİ GÖREVLİLER, İŞE BAŞLAMA VE AYRILMA SAATLERİNİ BUNA GÖRE AYARLARLARDI. HELE NAMAZ VAKİTLERİ KOLAYLIKLA BELİRLENİRDİ. DÖNEMİN ŞAİRLERİNDEN FANİ EFENDİ KULEYİ, O ZAMANLAR ŞU DÖRTLÜKLE ANLATIR :

BİR MUAZZAM ESERDİR Kİ, MİSLİ YOK, NAZİRİ YOK,

ZAHİREN SAAT ÇALAR, MANEN HÜKÜMET SESLENİR.

OL CENABI ABİDİN' E EYLER DUA ;

ÇÜNKÜ ANDAN RUZ-U ŞEB VAKT-İ İBARET SESLENİR.

ABİDİN PAŞA TARIMDA MAKİNELEŞMEYİ SAĞLADI. OVADAKİ BATAKLIKLARI KURUTTU.

· ŞAKİR PAŞA (1888): BAĞLAR SEMTİNDE OTURURDU. MÜZİĞE VE İÇKİYE ÇOK DÜŞKÜNDÜ. İŞTEN DÖNERKEN EVİNİN ÖNÜNDE TRENİ DURDURMAK İÇİN İMDAT İŞARETİNİ ÇEKMEYİ ALIŞKANLIK HALİNE GETİRMİŞTİ. BU DURUM KARŞISINDA YABANCILARIN ELİNDEKİ DEMİRYOLU İŞLETMESİ BURADA BİR İSTASYON YAPMAK ZORUNDA KALDI. BU İSTASYON ŞAKİR PAŞA ADIYLA ANILDI.

· FAİK PAŞA (1894): FAİK PAŞA GÖREVİNİ YAPAMAYACAK KADAR YAŞLI BİR ADAMDI. ADANA' YA VALİ OLARAK ATANMASINI ALAYA ALAN DÖNEMİN ŞAİRLERİ ONUN İÇİN ŞÖYLE DEMİŞLERDİ :

YAŞI, YÜZÜ MÜTECAVİZ VALİ,

N'OLUR MEMLEKETİN BUNLARLA HALİ !

MÜLKÜN İHYASINA BİR MEYYİT GÖNDERMİŞLER.

AFERİN İZ' ANINA, EY BAB-I ALİ !

· BABANZADE MUSTAFA ZİHNİ PAŞA (1909): 1 NİSAN 1909' DA BAŞLAYAN ADANA VAKASI' NA ÇÖZÜM GETİREMEDİ. HER İKİ YANDAN BİNLERCE İNSAN ÖLDÜ.

· YARBAY CEMAL PAŞA (1909): ERMENİ OLAYLARI SONRASI ORTALIĞI YATIŞTIRDI. TAŞKINLARA KARŞI SEYHAN' IN İKİ YAKASINA SETLER YAPTIRDI. OKULLAR AÇTI. YETİMLERİ BİR BİNADA TOPLADI.

SEYHAN İLE CEYHAN TARİHTE KAÇ DEFA BİRLEŞTİLER ?

ÇUKUROVA' YI SULAYAN İKİ BÜYÜK NEHİRDEN CEYHAN DÜZENSİZ AKAR. BAZEN YATAK DEĞİŞTİRİR. BU YÜZDEN CEYHAN İLE SEYHAN TARİHTE, 5-6 KEZ BİRLEŞİP AYRILMIŞLARDIR. BİRLEŞTİKLERİ ZAMAN TEK BİR NEHİR OLARAK DENİZE DÖKÜLDÜKLERİNDEN, KÜÇÜK GEMİLERİN ÇUKUROVA İÇLERİNE KADAR SOKULABİLDİĞİNİ TARİHLER YAZMAKTADIR.

ADANA'DA SEL

SEYHAN VE CEYHAN ADANA İÇİN AYNI ZAMANDA SEL DEMEKTİR. BU SELLERDEN 1845' TEKİ ÖYLESİNE BÜYÜK OLMUŞTUR Kİ, SEYHAN VE CEYHAN, HATTA BERDAN DERESİ, OVA' DA BİR TEK NEHİR GİBİ BİRLEŞİP AKMIŞLARDIR. 1873 VE 1874' ÜN OCAK AYLARINDA, O GÜNÜN GAZETESİ "SEYHAN" IN YAZDIĞINA GÖRE ARDARDA İKİ SEL FELAKETİ YAŞANMIŞTIR. 1895' TE GELEN SEL DAHA BASKIN OLMUŞ BİRDENBİRE KABARAN İKİ NEHİR, BÜYÜK CAN VE MAL KAYBINA YOL AÇMIŞTIR.

ADANA'NIN BÜYÜK DEPREMLERİ

ADANA, CUMHURİYET DÖNEMİNDEKİ DEPREMLER BİR YANA BIRAKILIRSA, DAHA ÖNCELERİ GEÇİRDĞİ İKİ BÜYÜK DEPREMLE YERLE BİR OLMUŞ, YENİDEN KURULMUŞTUR. BU DEPREMLERDEN İLKİ 526' DA, İKİNCİSİ DE 1259' DA OLMUŞTUR. PROF. BOSSERT O GÜNLERİN YERLEŞME ALANLARINDAN MİSİS, ANAVARZA, ADANA, KARATAŞ, VE TARSUS' UN BAŞTANBAŞA YIKILDIĞINI YAZMAKTADIR. 1880 SONLARINDA YAŞANAN DEPREMDE ADANA HALKI GÜNLERCE EVLERİNE GİRMEMİŞ, KAMU KURULUŞLARI DA SOKAKTA ÇALIŞMIŞLARDIR.

ADANA'DA KAR VE KIŞ

KAR, ADANA İÇİN ÇOK YABANCI BİR SÖZCÜKTÜR. AKDENİZ BÖLGESİNİN BU SICAK KESİMİNDE KAR, HEMEN HEMEN HİÇ YAĞMAZ. ANCAK HAVA KOŞULLARININ BEKLENMEDİK DURUMLAR YARATTIĞI DA OLUR. ÖRNEĞİN ARŞİV KAYITLARINA GÖRE 1799' DA ADANA' YA BİR AYAK BOYU KAR YAĞMIŞ VE GÜNLERCE ERİMEMİŞTİR. BUNA KARŞILIK 1811 OCAK AYINDA GÜLLER AÇMIŞ, ÜZÜMLER YETİŞMİŞTİR. YAKIN GEÇMİŞTE İSE FRANSIZLARIN ÇUKUROVA' YI İŞGALİ SIRASINDA ADANA' YA KAR YAĞDIĞI BİLİNMEKTEDİR. 1919' DA YAĞAN KAR GÜNLERCE KALKMAMIŞTIR. OCAK 1947' DE DE ADANA' NIN KARLI GÜNLER GEÇİRDİĞİ BİLİNİYOR.

ADANA İL SINIRLARININ GELİŞİMİ :

ADANA İLİNİN SINIRLARI, OSMANLI YÖNETİMİNDEN CUMHURİYET' E VE CUMHURİYET' TİN KURULMASINDAN BUGÜNE KADAR BİRÇOK DEĞİŞİKLİĞE UĞRAMIŞTIR. BU DEĞİŞİKLİKLER ŞÖYLEDİR :

1. 1867' DEN ÖNCE, ADANA ÇEŞİTLİ ZAMANLARDA KONYA' YA , MALATYA' YA, ŞAM' A, HALEP'E, VE KIBRIS' A BAĞLI BİR YERLEŞİM BİRİMİ OLARAK VARLIĞINI SÜRDÜRDÜ.

2. 1867' DE ADANA BAĞIMSIZ BİR OSMANLI VİLAYET MERKEZİ HALİNE GETİRİLDİ.

3. 15 AĞUSTOS 1920' DE KURTULUŞ SAVAŞI GÜÇLERİ, İL MERKEZİNİ FRANSIZ İŞGALİ ALTINDAKİ ADANA' DAN, POZANTI' YA TAŞIDI.

4. 1923' TE MERSİN VE SİLİFKE, ADANA' DAN AYRILDI VE İÇEL İLİ KURULDU.

5. 1926' DA, 1923' TE KURULAN KOZAN VİLAYETİ İLÇE OLARAK ADANA' YA BAĞLANDI.

6. 1933' TE 1923' DE KURULAN CEBELİ BEREKET ( OSMANİYE ) KALDIRILDI, İLÇE YAPILARAK ADANA' YA BAĞLANDI.

7. 1934' TE ADANA İLİNİN ADI SEYHAN OLDU.

8. 1939' DA HATAY' IN TÜRKİYE ' YE KATILMASINDAN SONRA, PAYAS VE DÖRTYOL SEYHAN İLİ SINIRLARINDAN ÇIKARAK HATAY' A BAĞLANDI.

9. 1956' DA SEYHAN ADI KALDIRILDI, İLİN ADI ADANA OLDU.

10. 1998' DE OSMANİYE İLÇESİ ADANA' DAN AYRILARAK BAĞIMSIZ BİR VİLAYET YAPILDI, KADİRLİ İLÇESİ DE OSMANİYE' YE BAĞLANDI.

ADANA'DA ÖNEMLİ GÜNLER

A) ADANA BULUŞMASI :

TÜRKİYE CUMHURBAŞKANI İSMET İNÖNÜ İLE İNGİLTERE BAŞBAKANI CHURCHİLL ARASINDA ADANA' DA YAPILAN GÖRÜŞME ( 30 OCAK - 1 ŞUBAT 1943 ) . MÜTTEFİKLERİN, İKİNCİ DÜNYA SAVAŞINDA TÜRKİYE'NİN DE SAVAŞA KATILMASIYLA BİR BALKAN CEPHESİNİN AÇILMASINA KARAR VERMELERİ ÜZERİNE ADANA' YA GELEN CHURCHİLL, TÜRKİYE'NİN SAVAŞA KATILMASI İÇİN İNÖNÜ' YÜ İKNA ETMEYE ÇALIŞTI. İNÖNÜ, ASKERİ DONANIMIN YETERSİZLİĞİNİ İLERİ SÜREREK TÜRKİYE'Yİ SAVAŞIN DIŞINDA TUTMAYI BAŞARDI.

B) ADANA VAKASI:

ADANA VE ÇEVRESİNDE ERMENİ AYAKLANMASI ( 14 - 25 NİSAN 1909 ). İSTANBUL'DAKİ "31 MART VAKASI"'NDAN BİR GÜN SONRA BAŞLAYAN AYAKLANMA İKİ AŞAMADAN OLUŞTU. İLKİ ADANA, TARSUS, ERZİN, MİSİS, DÖRTYOL VE ÇEVRESİNDE ( 14 - 16 NİSAN ) , İKİNCİSİ DOKUZ GÜN SONRA YALNIZCA ADANA'DA MEYDANA GELDİ. ERMENİLERİN TÜRK MAHALLERİNE SALDIRMASIYLA BAŞLAYAN AYAKLANMADA, ÖNCE PANİĞE KAPILAN ADANA 'NIN MÜSLÜMAN HALKI BİRBİRLERİNİ "KAÇ KAÇ" DİYE UYARARAK KENTTEN ÇIKIP DAĞLARA SIĞINDIKLARINDAN BU TOPLU GÖÇ HALK ARASINDA DAHA SONRA "KAÇ KAÇ" DİYE ANILDI. MÜSLÜMANLAR ERMENİLERE KARŞI SALDIRIYA GEÇİNCE GÜVENLİK KUVVETLERİ ÖNLEM ALMAYA ÇALIŞTI. AYAKLANMAYI ÖRGÜTLEYEN VE AVRUPA DEVLETLERİNİN DURUMA MÜDEHALE EDECEĞİNİ UMAN ADANA 'DAKİ ERMENİ PİSKOPOSU MUŞEG, AYAKLANMA BAŞARISIZLIĞA UĞRAYINCA İSKENDERİYE'YE KAÇTI. OLAYIN AVRUPA BASININDA TÜRKİYE ALEYHİNE KULLANILMASI OSMANLI HÜKÜMETİNİ TELAŞA DÜŞÜRDÜ. OLAYIN ARDINDAN CEMAL PAŞA ADANA VALİLİĞİNE GÖNDERİLDİ. YAPILAN YARGILAMADA AVRUPAYI TATMİN İÇİN KIRK YEDİ TÜRK VE BİR ERMENİ İDAM CEZASINA ÇARPTIRILDI.

ADANA'NIN ESKİ DURUMU :

1935' TE, O ZAMAN 80 YAŞLARINDA OLAN HACI SÜLEYMAN AĞA VE HACI NAFİZ ÖZŞAHİN, ADANA' NIN ESKİ DURUMUNU VE YAŞAM BİÇİMİNİ ŞÖYLE ANLATMIŞLARDIR :

"EŞKİYA KORKUSUNDAN GECELERİ KARŞIYAKA' YA GİTMEK YASAKTI. ZATEN KARANLIK BASMADAN KÖPRÜNÜN ( TAŞKÖPRÜ ) HER İKİ BAŞINDAKİ DEMİR KAPILAR KAPANIR VE MUHAFIZLAR TARAFINDAN BEKLENİRDİ. EVLER GENELLİKLE TEK KATLI VE BASİT YAPILARDI. ÇARŞININ HALİ PERİŞANDI. BİR KİLO KAHVEYE DÜKKAN SATILDIĞI OLURDU. ARSALARI ÇOK DEĞERLİYDİ. ŞİMDİKİ SEYHAN CADDESİ YOKTU. BURADAKİ PATİKA YOLDAN YAĞMURLU ZAMANLARDA DEVELER BİLE GEÇEMEZDİ. CADDELERİN PEK ÇOĞU ÇOK DARDI. MESELA, KAPALIÇARŞI' DAN HAYVANLA GEÇERKEN, GERİNCE İNSANIN AYAKLARI İKİ YAKADAKİ DÜKKANLARA DEĞERDİ. BU CADDEYİ HALİL PAŞA GENİŞLETMİŞ, SAAT KULESİNİ DE 1881-1883 YILLARI ARASINDA VALİ ABİDİN PAŞA YAPTIRMIŞTIR. MİLLİ MENSUCAT FABRİKASI' NIN YAKINLARINDA BİR KARAKOL VARDI. TARSUS YÖNÜNDEN KENTE GİREN HER EŞYADAN BİR VERGİ TÜRÜ OLAN "BAÇ" ALINIRDI. BUNA SONRALARI "BAÇIN AĞZI" DENİLDİ. NEHİR TAŞINCA KENTİN KUZEY VE BATI BÖLGELERİNİ SELLER ALIRDI. BU SEBEPLE ESKİ İSTASYON YÖNÜNE GİDEBİLMEK İÇİN BAHRİPAŞA ALANI YANINDA BİR KÖPRÜ YAPILMIŞTI. SULAR ÇEKİLDİKTEN SONRA BURASI KURUDUĞU İÇİN SEMTE "KURUKÖPRÜ" ADI VERİLMİŞTİR. BORSA BİNASI YOKTU. SATIŞLAR AÇIKTA YAPILIRDI. SATICILAR EVLERİNDE ÇIRÇIRLAYIP TEMİZLEDİKLERİ PAMUKLARI SEPETLERE KOYARAK SATIŞLARA BAŞLARLARDI. ARABA BULUNMADIĞI İÇİN YOLCULUK HAYVANLARLA OLURDU."

1935'TEN 1990'LARA ADANA NÜFUSU :

ADANA, NÜFUSU HIZLA ARTAN BİR İLDİR. 1935' TEN 1990' LI YILLARIN BAŞINA KADAR NÜFUS ARTIŞI BAŞ DÖNDÜRÜCÜ BİR HIZLA DEVAM ETMİŞTİR. 1945' TE TÜRKİYE' DE VE ADANA' DA KM2 ' YE 24 KİŞİ DÜŞMEKTEDİR. ANCAK, 1980' LERDE ADANA' DA NÜFUS YOĞUNLUĞU 86' YA ÇIKARKEN, TÜRKİYE GENELİNDE 58 OLARAK KALMIŞTIR. 1980' DE ADANA' NIN NÜFUS ARTIŞ HIZI % 3. 5 İKEN, TÜRKİYE' NİN NÜFUS ARTIŞ HIZI % 2. 3' TÜR. 1935 'TEN 1990 'LI YILLARIN BAŞINA KADAR ADANA' DA NÜFUS ARTIŞI GENEL NÜFUS ARTIŞININ ÜSTÜNDEDİR. 1990' LI YILLARIN BAŞINDAN İTİBAREN, ÖZELLİKLE DOĞU VE GÜNEYDOĞU ANADOLU' DAN ALMAKTA OLDUĞU GÖÇLERİN YAVAŞLAMA SÜRECİNE GİRMESİYLE BU ARTIŞ HIZI BİRAZ İVME KAYBETMİŞTİR. BUNDA GAP VE BENZERİ PROJELERİN HAYATA GEÇMEYE BAŞLAMASININ BÜYÜK ROLÜ VARDIR. 1998 YILINDA YAPILAN NÜFUS SAYIMINDA ADANA NÜFUSU ÖNCEKİ YILLARA GÖRE "AZALMIŞ" GİBİ GÖRÜNSE DE GERÇEK BÖYLE DEĞİLDİR. ADANA İLİNİN BİR İLÇESİ OLAN OSMANİYE GİBİ, TÜRKİYE ÇAPINDA BÜYÜK YERLEŞİM MERKEZLERİNDEN BİRİNİN İL YAPILIP, KADİRLİ GİBİ YİNE BÜYÜK BİR İLÇENİN VE BAZI BELDELERİN OSMANİYE' YE BAĞLANMASIYLA, ADANA' NIN TOPLAM İL NÜFUSU NEREDEYSE 400. 000 KADAR AZALMIŞTIR. BUNA KARŞIN İL MERKEZİNDE, YANİ ADANA ŞEHİR MERKEZİNDE HERHANGİ BİR AZALMA OLMAMIŞ, BİLAKİS ARTIŞ MEYDANA GELMİŞTİR. 1998 NÜFUS SAYIMI SONUÇLARINDA ADANA NÜFUSU, İL MERKEZİ VE İLÇELER TOPLAMI BAZ ALINARAK VERİLMEKTEDİR. BUNUN DOĞAL BİR SONUCU OLARAK DA ADANA, BAZI SAYIM SONUÇLARINA GÖRE 5. 6. VEYA 7. BÜYÜKŞEHİR OLARAK YER ALMAKTADIR. OYSA ADANA ŞEHİR MERKEZİNDE YAŞAYAN NÜFUSA GÖRE ADANA ŞEHRİ YİNE 4. BÜYÜKŞEHİR OLMA ÜNVANINI ELİNDE TUTMAKTADIR. ADANA ŞEHİR MERKEZİNİ 50. 000 FARKLA 5. BÜYÜKŞEHİR OLARAK BURSA TAKİP ETMEKTEDİR.